Ciąża urojona (Pseudocyesis): przewodnik po mechanizmach hormonalnych, diagnozie i leczeniu

Ciąża urojona (laktacja rzekoma) to częste i naturalne zjawisko fizjologiczne u niesterylizowanych suk. Nie jest to choroba psychiczna, lecz silna reakcja hormonalna organizmu, który po okresie cieczki przygotowuje się do macierzyństwa, mimo braku zapłodnienia. Chociaż stan ten jest zazwyczaj niegroźny, jego objawy są alarmujące dla właściciela i mogą być mylone z poważnymi schorzeniami, takimi jak ropomacicze (pyometra).

Patomechanizm hormonalny: dlaczego pies „myśli”, że jest w ciąży

Ciąża urojona jest bezpośrednim efektem cyklu hormonalnego suki, który jest ewolucyjnie zaprogramowany.

Faza lutealna: spadek progesteronu

U suki, po owulacji, poziom progesteronu (hormonu ciążowego) jest podwyższony przez około 60–70 dni – niezależnie od tego, czy doszło do zapłodnienia.

• Wyzwalacz: Ciąża urojona jest wywoływana przez nagły spadek stężenia progesteronu pod koniec tej fazy (około 4–8 tygodni po cieczce), gdy organizm spodziewa się porodu.

Wzrost prolaktyny

Spadek progesteronu aktywuje przysadkę mózgową do wydzielania prolaktyny.

• Prolaktyna jest głównym hormonem odpowiedzialnym za:
  • Laktację (produkcję mleka).
  • Instynkt macierzyński (gniazdowanie, opieka nad szczeniętami).

Ryzyko nawrotów

Suczki, u których raz wystąpiła ciąża urojona, mają bardzo wysokie ryzyko jej nawrotu po każdej kolejnej cieczce.

Objawy fizyczne i psychiczne (behawioralne)

Objawy pojawiają się zazwyczaj 4–9 tygodni po cieczce.

Objawy fizyczne

• Obrzęk gruczołów mlekowych: Gruczoły stają się powiększone, nabrzmiałe i często tkliwe.
• Mlekotok (laktacja): Wydzielanie mleka lub surowiczego płynu.
• Zmiany ciała: Niewielki przyrost masy ciała i obrzęk brzucha.

Objawy behawioralne

• Instynkt gniazdowania: Intensywne układanie legowiska, drapanie i niszczenie pościeli.
• Adopcja zastępcza: Opieka nad przedmiotami (zabawkami, kapciami), które są traktowane jak szczenięta. Suka broni tych przedmiotów i liże je.
• Zmiany nastroju: Apatia, wycofanie, czasem agresja w obronie „gniazda”.

Diagnostyka różnicowa: wykluczenie stanów zagrożenia życia

Najważniejszym zadaniem weterynarza jest odróżnienie łagodnej ciąży urojonej od poważnych chorób, które pojawiają się w tym samym okresie hormonalnym.

Ropomacicze (Pyometra) – alarm

Ropomacicze to stan zagrożenia życia polegający na bakteryjnym zapaleniu macicy, które jest hormonalnie wywoływane właśnie w fazie lutealnej.

• Objawy: Ropomacicze może objawiać się brakiem apetytu, silnym pragnieniem/mikcją, apatią, gorączką oraz wydzieliną ropną z pochwy (ropomacicze otwarte).
• Różnicowanie: W przypadku jakichkolwiek wątpliwości lub złego samopoczucia suki, konieczne jest natychmiastowe badanie USG, aby wykluczyć gromadzenie się ropy w macicy.

Prawdziwa ciąża

Lekarz musi potwierdzić, że zwierzę nie jest w ciąży. Wykorzystuje się:

• Badanie USG: Niezawodne w wykryciu pęcherzy ciążowych po około 25. dniu.
• Badanie RTG: Używane do liczenia szczeniąt po około 45. dniu ciąży.
• Relaksyna: Badanie krwi na obecność tego hormonu, który jest swoisty dla ciąży (pozytywny wynik wskazuje na ciążę).

Nowotwory gruczołu mlekowego

Ważne jest odróżnienie ogólnego obrzęku i nabrzmienia gruczołów od zmian guzowatych (nawet niewielkich).

Leczenie i farmakoterapia

Leczenie zależy od nasilenia objawów.

Leczenie farmakologiczne (inhibitory prolaktyny)

W przypadku silnej laktacji, dużego niepokoju lub agresji, stosuje się leki, które blokują wydzielanie prolaktyny.

• Lek wyboru: Kabergolina (agonista receptorów dopaminowych).
• Mechanizm: Dopamina hamuje przysadkę. Podanie agonisty dopaminy powoduje szybki spadek prolaktyny, co przerywa laktację i łagodzi instynkty macierzyńskie.
• Czas trwania: Terapia trwa zazwyczaj 4–7 dni, a objawy ustępują szybko.
• Ostrzeżenie: Należy być świadomym potencjalnych skutków ubocznych, takich jak wymioty i senność, zwłaszcza po pierwszej dawce. Zaleca się podawanie leku z małą ilością jedzenia.

Leki do unikania

Warto wspomnieć, że niektóre leki (np. pochodne fenotiazyny, stosowane czasem jako środki uspokajające lub przeciwwymiotne) mogą podwyższać poziom prolaktyny i pogarszać objawy ciąży urojonej.

Zarządzanie objawami fizycznymi

• Ograniczenie wylizywania: Bezwzględnie należy uniemożliwić suce lizanie sutków (przez kołnierz lub ubranko). Wylizywanie stymuluje produkcję prolaktyny.
• Okłady: Stosowanie zimnych, łagodnych okładów może zmniejszyć obrzęk i ból gruczołów.

Zarządzanie behawioralne i środowiskowe

Zmiana zachowania suki jest istotna, by przerwać błędne koło instynktu.

Usuwanie bodźców zastępczych

Należy usunąć wszystkie „adoptowane” przedmioty (zabawki, kapcie) z otoczenia suki. Ważne, by zrobić to dyskretnie, aby nie wywołać konfliktu czy agresji obronnej.

Zwiększenie aktywności

Wprowadzenie nowych bodźców i intensywna aktywność fizyczna (długie, energiczne spacery, nowe miejsca, trening) odwracają uwagę psa od gniazdowania i pomagają „przekierować” energię z instynktu macierzyńskiego na inne zadania.

Ryzyko zapalenia gruczołów (Mastitis)

Jeśli laktacja jest silna, istnieje ryzyko zapalenia gruczołu mlekowego (mastitis). Objawy to: twardy, bolesny, ciepły gruczoł, gorączka. Wymaga to natychmiastowej interwencji weterynarza.

Profilaktyka trwała

Najskuteczniejszą i najbezpieczniejszą metodą eliminacji ciąż urojonych oraz związanego z nimi ryzyka ropomacicza i nawracających stanów zapalnych jest kastracja.

• Optymalny czas kastracji: Zabieg należy przeprowadzić w okresie spokoju hormonalnego (anestrus), czyli około 2–3 miesiące po zakończeniu cieczki.
• Unikanie błędu: Należy unikać kastracji w trakcie trwania ciąży urojonej. Nagłe usunięcie jajników w tym okresie (nagły spadek progesteronu) może doprowadzić do gwałtownego i silnego nasilenia laktacji i objawów urojonych.

Prawidłowe zarządzanie, podjęcie ewentualnej farmakoterapii i wdrożenie trwałej profilaktyki eliminuje problem, przywracając suce równowagę.